Những lưu ý khi sử dụng thiết bị X-Quang trong y tế

19/12/2018

Hiện nay trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc có 50 cơ sở sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán trong y tế (khu vực nhà nước: 18 cơ sở; tư nhân: 32 cơ sở) với hơn 80 thiết bị X-quang được sử dụng trong việc khám, chữa bệnh. Hầu hết các cơ sở hoạt động bức xạ đều chấp hành tốt các quy định của pháp luật trong việc sử dụng thiết bị X- quang chẩn đoán trong y tế như: Khai báo và cấp giấy phép tiến hành công việc bức xạ; lập kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ; bố trí người phụ trách an toàn bức xạ; trang bị liều kế cá nhân; đảm bảo việc che chắn an toàn,...

Việc sử dụng các thiết bị X- quang để chẩn đoán bệnh trong y tế là rất cần thiết. Tuy nhiên, nếu chúng ta lạm dụng quá mức hoặc không vận dụng những biện pháp đảm bảo an toàn khi sử dụng thiết bị X- quang thì có thể gây ra những tác hại nghiêm trọng đối với sức khỏe của nhân viên phụ trách an toàn và người bệnh, thậm chí ảnh hưởng đến người dân và môi trường xung quanh.

Tia X

Tia X (X- quang) hay tia Rơnghen là một dạng của sóng điện từ, có bước sóng trong khoảng từ 0,01 đến 10 nm (nanômét) tương ứng với dãy tần số từ 30 Petahertz đến 30 Exahertz và năng lượng từ 120 eV đến 120 keV. Bước sóng của nó ngắn hơn tia tử ngoại nhưng dài hơn tia Gamma.

Tia X có khả năng xuyên qua nhiều vật chất nên thường được dùng để chụp ảnh trong chẩn đoán y tế, nghiên cứu tinh thể, kiểm tra hành lý hành khách trong ngành hàng không,... Đặc biệt là trong lĩnh vực y tế, tia X được sử dụng chẩn đoán hình ảnh cấu trúc xương, xác định bệnh lý về xương, chẩn đoán bệnh về phổi như là viêm phổi, ung thư phổi hay phù nề phổi, và khảo sát vùng bụng, có thể phát hiện ra tắc ruột (tắc thực quản), tràn khí (từ thủng ruột), tràn dịch (trong khoang bụng)… và phát hiện những bệnh khác mà đôi khi bằng cách khám thông thường, bác sĩ không thể chẩn đoán được.

Bên cạnh những lợi ích đó, tia X cũng còn là mối nguy hiểm tác hại đến cuộc sống lâu dài của con người và môi trường nếu không được quan tâm. Do tia X có khả năng gây ion hóa hoặc các phản ứng của nó trên cơ thể có thể nguy hiểm cho sức khỏe con người. Chụp X- quang không được tiến hành trong điều kiện an toàn, phòng chụp, thiết bị chụp không đạt tiêu chuẩn an toàn do Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Y tế và Tổ chức Y tế thế giới đề ra, cùng với việc đội ngũ bác sĩ chụp X- quang không được trang bị đầy đủ kiến thức là điều nguy hiểm đối với người bệnh.

Ngoài nguyên nhân từ thiết bị chụp X- quang không đạt chuẩn, bệnh nhân còn bị nhiễm xạ từ sự lạm dụng của bác sĩ như: Thời gian chụp, số lần chụp hoặc điều chỉnh thông số chụp (Umax, Imax) không đúng theo quy định. Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai chụp X-quang là điều hết sức nguy hiểm đối với thai nhi. Các bà mẹ nên hết sức thận trọng đối với việc chụp X-quang ngoài mục đích chẩn đoán bệnh, do bức xạ phát ra từ những chiếc máy được sử dụng có thể gây hại cho thai nhi.

Những yêu cầu tối thiểu khi xây dựng phòng chụp X-quang

Các cơ sở khi xây dựng phòng chụp X-quang chẩn đoán bệnh trong y tế cần phải bố trí phòng chụp ở nơi cách biệt, không được đặt liền kề khoa sản, khoa nhi.

Phòng đặt thiết bị bức xạ phải bảo đảm kích thước theo quy định tại Phụ lục I của Thông tư liên tịch số 13/2014/TTLT-BKHCN-BYT ngày 09/6/2014 (với diện tích sử dụng tối thiểu từ 12 - 36 m2, kích thước tối thiểu một chiều từ 3,5 - 5,5 m). Nếu máy X-quang có bản thiết kế phòng của nhà sản xuất kèm theo, diện tích phòng tối thiểu phải không nhỏ hơn diện tích quy định của nhà sản xuất.

Thiết bị chụp X-quang phải bố trí sao cho khi máy hoạt động, chùm tia X không phát về hướng cửa ra vào hoặc hướng có nhiều người qua lại. Tại cửa ra vào phòng chụp X-quang phải có đèn tín hiệu và luôn phát sáng trong suốt thời gian máy hoạt động; biển cảnh báo bức xạ (theo mẫu quy định tại Phụ lục II của Thông tư liên tịch số 13/2014/TTLT-BKHCN-BYT ngày 09/6/2014) được đặt ngang tầm mắt và dễ quan sát; nội quy an toàn bức xạ được gắn tại cửa ra vào khu vực kiểm soát.

Chiều dày bảo vệ của tường, sàn, trần, cửa ra vào phòng đặt thiết bị bức xạ, cửa quan sát của phòng điều khiển phải được tính toán thiết kế theo quy định tại Điều 7 Thông tư số 19/2012/TT-BKHCN ngày 18/11/2012 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ quy định về kiểm soát và bảo đảm an toàn trong chiếu xạ nghề nghiệp và chiếu xạ công chúng và phải bảo đảm mức liều bức xạ tiềm năng của môi trường làm việc trong thực tế (không tính phông bức xạ tự nhiên) như sau: Trong phòng điều khiển hoặc nơi đặt tủ điều khiển của thiết bị X-quang chẩn đoán trong y tế (trừ đối với thiết bị X- quang di động) không vượt quá 10 µSv/giờ; mọi vị trí bên ngoài phòng đặt thiết bị X- quang chẩn đoán trong y tế nơi công chúng đi lại, người bệnh ngồi chờ và các phòng làm việc lân cận không vượt quá 0,5 µSv/giờ.

Trường hợp phòng đặt thiết bị X- quang chẩn đoán trong y tế nằm trong khu dân cư, liền kề nhà ở hoặc nơi làm việc phải bảo đảm suất liều bức xạ ở tất cả các điểm đo bên ngoài phòng đặt thiết bị bằng phông bức xạ tự nhiên.

Đảm bảo an toàn bức xạ khi vận hành thiết bị X-quang

Giá trị giới hạn liều tiếp xúc tối đa cho phép trong một năm đối với chiếu xạ tia X nghề nghiệp và công chúng được quy định tại QCVN 30:2016/BYT quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về bức xạ tia X - Giới hạn liều tiếp xúc bức xạ tia X tại nơi làm việc như sau:

Đơn vị tính: mSv (01 mSv = 01 J/kg)

Loại liều và đối tượng
áp dụng

Nhân viên
bức xạ

Người học việc, học nghề, sinh viên từ 16 - 18 tuổi

Công chúng

Liều hiệu dụng toàn thân

20

6

1

Liều tương đương đối với tinh thể của mắt

20

20

15

Liều tương đương đối với tay, chân và da

500

150

50

Liều giới hạn: là giá trị không được phép vượt quá của liều hiệu dụng hoặc liều tương đương đối với cá nhân nhận được từ các công việc bức xạ được kiểm soát.

Đối với người trợ giúp bệnh nhân, liều giới hạn không được vượt quá 05 mSv trong suốt thời gian chẩn đoán hoặc điều trị của bệnh nhân.

Để đảm bảo các giới hạn liều như trên, ngoài việc bố trí che chắn phòng chụp X-quang, thì nhân viên bức xạ cần chú ý các biện pháp sau:

Kiểm soát thời gian: Thời gian bị chiếu xạ sẽ tỉ lệ thuận với liều nhận được. Nói cách khác nếu một nhân viên làm việc trong điều kiện có một nguồn bức xạ có suất liều cố định, thời gian làm việc càng lâu thì suất liều nhận được càng lớn. Do đó, để giảm liều nhận được cho nhân viên bức xạ thì cần giảm thời gian làm việc trên máy.

Kiểm soát khoảng cách: Đây là một phương pháp đơn giản, hữu dụng để kiềm chế bức xạ chiếu ngoài. Khoảng cách đến nguồn bức xạ càng lớn thì sự chiếu xạ tổng càng nhỏ R=k/d2 trong đó R: suất liều, d: khoảng cách đến nguồn, k: giá trị không đổi đối với một nguồn nhất định.

Trang bị phòng hộ cá nhân: Nhân viên làm việc với thiết bị phát tia X phải được trang bị tạp dề cao su chì, găng tay cao su chì, kính chì để giảm thiểu liều chiếu xạ trên cơ thể.

Chấp hành các quy định của pháp luật về an toàn bức xạ

Ngoài việc đầu tư, thiết kế phòng chụp X-quang, trang bị liều kế cá nhân cho nhân viên bức xạ, kiểm định định kỳ thiết bị X-quang, các cơ sở sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán bệnh trong y tế phải tuân thủ các quy định của pháp luật hiện hành về an toàn bức xạ như:

Các cơ sở khi trang bị thiết bị X-quang mới hoặc di dời vị trí lắp đặt thiết bị X-quang phải tiến hành thủ tục khai báo với cơ quan có thẩm quyền (cụ thể là Sở Khoa học và Công nghệ Vĩnh Phúc).

Sau khi hoàn thành việc xây dựng, di dời thiết bị X-quang phải tiến hành thủ tục xin cấp giấy phép sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán trong y tế. Thời hạn giấy phép là 03 năm, chậm nhất là 60 ngày trước khi giấy phép hết hạn các cơ sở phải tiến hành thủ tục xin gia hạn giấy phép.

Mỗi cơ sở X-quang phải có bổ nhiệm người phụ trách an toàn bức xạ bằng văn bản và người này phải có chứng chỉ nhân viên bức xạ do cơ quan có thẩm quyền cấp (Cục An toàn bức xạ và Hạt nhân hoặc Sở Khoa học và Công nghệ Vĩnh Phúc). Thời hạn chứng chỉ nhân viên bức xạ là 05 năm. Cá nhân tham gia an toàn bức xạ phải có trình độ chuyên môn phù hợp.

Nhân viên bức xạ phải được trang bị liều kế cá nhân và phải luôn đeo liều kế cá nhân trong quá trình vận hành thiết bị X-quang, và theo dõi định kỳ liều kế cá nhân 03 tháng/lần. Tổ chức khám sức khỏe định kỳ 01 năm/lần.

Thiết bị X-quang phải được bảo dưỡng định kỳ và kiểm định định kỳ theo quy định.

Phải lập hồ sơ theo dõi vận hành thiết bị X-quang, có kế hoạch ứng phó sự cố/phương án ứng phó sự cố bức xạ tại cơ sở.

Hàng năm, các cơ sở X-quang phải thực hiện báo cáo thực trạng an toàn tiến hành công việc bức xạ cho Sở Khoa học và Công nghệ Vĩnh Phúc.

Nguyễn Thành Trung

Các tin khác
Các tin đã đưa ngày: